جنگ و شرایط تهدید مزمن معمولاً از منظر آسیبهای مستقیم انسانی، جابهجایی جمعیت و فروپاشی زیرساختهای سلامت مورد مطالعه قرار گرفتهاند. با این حال، یکی از گروههایی که کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند، کارکنان نظام سلامت هستند؛ آنها گرچه ممکن است همواره در معرض مستقیم درگیری قرار نگیرند، اما مسئولیت حفظ عملکرد درمانی را در شرایطی بر عهده دارند که خود نیز بخشی از جامعه درگیر بحران محسوب میشوند. در ماههای اخیر، ایران پیامدهای ناشی از تنشهای نظامی، تهدیدهای امنیتی و نااطمینانی گسترده را تجربه کرده است. در چنین شرایطی، کارکنان نظام سلامت علاوه بر ایفای نقش حرفهای خود، همانند سایر افراد جامعه با نگرانی نسبت به امنیت فردی و خانوادگی، ابهام نسبت به آینده و فشارهای روانشناختی ناشی از بحران مواجه هستند. این همزمانیِ تجربه شخصی بحران و مسئولیت حرفهای، توجه به سلامت روان کارکنان نظام سلامت را بیش از گذشته ضروری میسازد. کارکنان سلامت در چنین شرایطی در معرض نوعی «بار روانشناختی دوگانه» (Double psychological burden) قرار میگیرند. از یکسو همانند سایر افراد جامعه، تجربه نااطمینانی، نگرانی نسبت به امنیت، اختلال در پیشبینیپذیری زندگی و فشارهای هیجانی را دارند؛ و از سوی دیگر، نقش حرفهای آنان مستلزم حفظ عملکرد، تصمیمگیری بالینی، تنظیم هیجان و ارائه مراقبت با کیفیت است. این همزمانیِ نقش فردِ در معرض بحران و ارائهدهنده مراقبت را میتوان در چارچوب مفهوم «واقعیت آسیبزای مشترک» (Shared Traumatic Reality) درک کرد؛ وضعیتی که در آن کارکنان سلامت نه تنها با پیامدهای شخصی بحران مواجهاند، بلکه به واسطه مراقبت از افراد آسیبدیده، بهصورت حرفهای نیز در معرض همان واقعیت آسیبزا قرار میگیرند. این همزمانیِ تجربه شخصی بحران و مسئولیت حرفهای، که از آن با عنوان «مواجهه دوگانه» (Double Exposure) یاد شده است، میتواند کارکنان سلامت را در موقعیتی آسیبپذیر قرار داده و فشار روانی آنان را تشدید کند ]1[. یافتهها نشان دادهاند که کارکنان سلامت در شرایط بحران با افزایش اضطراب، فرسودگی هیجانی، استرس ادراکشده، اختلال خواب و کاهش رفاه روانشناختی مواجه میشوند]2،3،4[. برای مثال، یک مرور نظاممند نشان داد که شیوع اضطراب و افسردگی در کارکنان سلامت بهترتیب حدود 23.2 %و 22.8 %بوده و تقریباً 38.9 %آنان اختلال خواب یا بیخوابی را تجربه میکنند؛ این بیانگر بار قابل توجه مشکلات سلامت روان در این گروه حتی در بحرانهایی غیر از جنگ است]3[. مطالعات همچنین نشان دادهاند که فشار روانی طولانیمدت نه تنها بر سلامت فردی کارکنان اثر میگذارد، بلکه میتواند با کاهش کیفیت تصمیمگیری، افزایش خطا و افت کیفیت مراقبت همراه باشد. همچنین، شواهد حاصل از مطالعات انجامشده در ایران نیز حاکی از شیوع قابل توجه اضطراب، افسردگی، فرسودگی شغلی و سایر مشکلات سلامت روان در میان کارکنان سلامت در شرایط بحرانی است که بر ضرورت توجه به حمایتهای روانشناختی و سازمانی تأکید دارد ]5،6،7،8[. در زمینه جنگ و بحرانهای انسانی، مسئله تنها افزایش حجم کار نیست. شرایط تهدید مزمن میتواند منابع روانشناختی لازم برای عملکرد حرفهای را نیز تحت تأثیر قرار دهد. در مطالعهای بر متخصصان سلامت روان ساکن مناطق جنگی دیده شد که زندگی و کار در یک «واقعیت آسیبزای مشترک» با افزایش فشار روانی و چالشهای حرفهای همراه است و مرز میان تجربه شخصی و مسئولیت حرفهای را کمرنگ میکند ]1[. همچنین، مطلعهای روی پرستاران و مددکاران اجتماعی فعال در شرایط جنگی نشان داد که این افراد به طور همزمان نشانههایی از فشار روانی، آسیبدیدگی ثانویه و حتی رشد پس از سانحه را تجربه میکنند؛ یافتهای که پیچیدگی واکنشهای روانشناختی کارکنان سلامت در شرایط جنگ را برجسته میسازد ]4[. در این میان، مفهوم تابآوری نیز نیازمند بازاندیشی است. در ادبیات سلامت، تابآوری اغلب بر توانایی حفظ عملکرد در شرایط دشوار تأکید میکند؛ با این حال، تابآوری نباید به معنای انتقال مسئولیت سازگاری صرف به کارکنان تعبیر شود. یافتههای حاصل از مطالعات مرتبط با جنگ نشان میدهند که ادامه عملکرد حرفهای در شرایط «واقعیت آسیبزای مشترک» لزوماً به معنای نبود آسیب روانشناختی نیست. کارکنان سلامت ممکن است در عین حفظ عملکرد حرفهای، درجاتی از فرسودگی، رنج اخلاقی یا فشار روانی مداوم را تجربه کنند. از این رو، تابآوری را باید نه صرفاً یک ویژگی فردی، بلکه محصول تعامل میان فرد، تیم و سازمان دانست]9[. برخی پاسخهای رفتاری در محیط درمان نیز ممکن است به اشتباه بهعنوان نشانه تابآوری تفسیر شوند. ادامه کار بدون وقفه، کاهش ابراز هیجان، یا عادیسازی فشار مزمن لزوماً نشانه سازگاری سالم نیست و در برخی موارد میتواند بازتاب تلاش برای حفظ عملکرد حرفهای در شرایطی باشد که منابع روانی فرد به تدریج تحلیل میرود. اگر چنین نشانههایی صرفاً بهعنوان «مقاومت» یا «فداکاری حرفهای» تلقی شوند، خطر نادیده گرفتن نیازهای واقعی کارکنان سلامت افزایش خواهد یافت. بنابراین، سلامت روان کارکنان نظام سلامت در شرایط جنگ نباید صرفاً بهعنوان مسئلهای فردی در نظر گرفته شود. اگر کارکنان سلامت خود در یک «واقعیت آسیبزای مشترک» زندگی و کار میکنند، پاسخ به این وضعیت نیز باید در سطح سازمانی طراحی شود. شواهد نشان میدهند که ارتباطات شفاف، حمایت مدیریتی، دسترسی آسان و محرمانه به خدمات سلامت روان، فرصتهای بازبینی تجربههای دشوار، برنامههای حمایت همتایان، غربالگری دورهای مشکلات روانشناختی و ایجاد فرهنگ سازمانی حمایتگر میتوانند نقش مهمی در حفظ سلامت روان کارکنان و تداوم عملکرد نظام سلامت ایفا کنند. همچنین آموزش مدیران برای شناسایی علائم فرسودگی و ارجاع بهموقع کارکنان به خدمات حمایتی، از مداخلات توصیهشده در شرایط بحران محسوب میشود]10و11[. لذا، بهنظر میرسد در شرایط جنگ و تهدیدهای مزمن، سلامت روان کارکنان نظام سلامت باید بهعنوان یکی از مؤلفههای اساسی تابآوری نظام سلامت مورد توجه سیاستگذاران، مدیران بیمارستانها و مسئولان حوزه سلامت قرار گیرد. سرمایهگذاری در برنامههای حمایت روانشناختی از کارکنان نه تنها از فرسودگی شغلی و آسیبهای روانی پیشگیری میکند، بلکه به حفظ کیفیت مراقبت، ایمنی بیماران و پایداری خدمات سلامت نیز کمک خواهد کرد. چنین رویکردی نه تنها از کارکنان سلامت حمایت میکند، بلکه آمادگی و تابآوری نظام سلامت را برای مواجهه با بحرانهای آینده نیز تقویت خواهد کرد. البته که حمایت از سلامت روان کارکنان سلامت نباید به واکنشهای مقطعی در زمان بحران محدود شود، بلکه باید بهعنوان یکی از اولویتهای پایدار نظام سلامت در نظر گرفته شود و انتظار میرود سیاستگذاران و مدیران نظام سلامت، حفاظت از سلامت روان کارکنان را بهعنوان بخشی جداییناپذیر از آمادگی و پاسخ به بحرانها در سیاستها و برنامهریزیهای خود مدنظر قرار دهند.